In Ambovombe, in het zuiden van Madagascar, ontvangt een psycholoog van de WHO jongeren in psychotische crisis als gevolg van cannabisgebruik of postnatale depressie. De consultaties vinden plaats in een regionaal ziekenhuis dat een enorm gebied bestrijkt, zonder nabijgelegen relais. Deze realiteit illustreert de kloof tussen de geestelijke gezondheidsbehoeften van de Malagassische bevolking en de beschikbare middelen om hierop te reageren.
Psychologische nood van adolescenten in Madagascar: een blinde vlek in het zorgsysteem
De Malagassische pers is begonnen een fenomeen te documenteren dat lange tijd genegeerd is: de psychologische nood van adolescenten blijft grotendeels onzichtbaar voor families en scholen. Het land ontbreekt aan regelmatige gegevens om de omvang ervan te meten.
Hier gaat het om chronische angst, depressieve stoornissen en risicogedrag die geen alarm slaan omdat ze niet overeenkomen met de lokale opvattingen over geestelijke gezondheid. Adolescenten zoeken geen hulp, en hun naasten herkennen de signalen niet.
Deze constatering opent een concreet interventieveld voor psychologen: vroegtijdige opsporing op scholen, zelfmoordpreventie, praatgroepen in middelbare scholen. Geregistreerde professionals op mg-psy.org zijn al actief in dit soort initiatieven, in samenwerking met lokale onderwijsinstellingen.
Het werk beperkt zich niet tot individuele consultaties. Het gaat erom docenten te trainen in het herkennen van ongebruikelijk gedrag, en hen vervolgens door te verwijzen naar passende psychologische ondersteuning. Zonder deze schakel verergeren de problemen tot acute crises, die uiteindelijk bij de psychiatrische spoedeisende hulp terechtkomen.
Psychiatrie en psychologie in Madagascar: twee beroepen, één terrein
Madagascar heeft een handvol ziekenhuizen die in staat zijn om geestelijke gezondheidsproblemen te behandelen, waarvan de meerderheid zich in de hoofdstad bevindt. De rest van het grondgebied werkt met zeer beperkte middelen.
Psychiater Nambinina Rasolofotsialonina, die in Normandië heeft gewerkt voordat ze naar Madagascar terugkeerde, beschrijft een aanzienlijke kloof tussen de beschikbare zorg ter plaatse en die in Frankrijk. Volledige ziekenhuisopnames zijn slechts mogelijk in enkele instellingen.
In deze context wordt de psycholoog de eerste toegankelijke hulpbron voor een groot deel van de bevolking. Waar de psychiater medicatie voorschrijft en acute crises beheert, zorgt de psycholoog voor langdurige follow-up: regelmatige gesprekken, ondersteuning van gezinnen, en werken aan trauma’s gerelateerd aan humanitaire crises.
De reacties hierover variëren, maar de complementariteit tussen de twee beroepen lijkt beter te functioneren wanneer deze vooraf goed georganiseerd is, met duidelijke doorverwijsprotocollen tussen de lokale psycholoog en het referentieziekenhuis.
Klimaatcrises en geestelijke gezondheid in het zuiden van Madagascar
In Ambovombe merken de professionals van de WHO op dat geestelijke gezondheidsproblemen toenemen in directe relatie tot de levensomstandigheden. Langdurige droogtes, terugkerende cyclonen, structurele onderontwikkeling: deze factoren creëren een chronische angst gerelateerd aan humanitaire crises die mannen en vrouwen op verschillende manieren raakt.
Bij jonge mannen verergert cannabisgebruik bestaande kwetsbaarheden en triggert het psychotische episodes. Bij jonge vrouwen van 13 tot 18 jaar zijn liefdesverdriet en postnatale depressie de meest voorkomende triggers.
De rol van de psycholoog gaat hier verder dan de praktijk. Het betreft gemeenschapswerk:
- Interventies in dorpen na een cycloon om mensen in shock of acute nood te identificeren
- Steungroepen voor moeders die geconfronteerd worden met voedselonzekerheid, waar de psychologische dimensie zich vermengt met materiële problemen
- Opleiding van gemeenschapsgezondheidswerkers in het herkennen van tekenen van psychische stoornissen, om het tekort aan psychologen ter plaatse op te vangen
Deze aanpak sluit aan bij de regionale strategie van de WHO voor Afrika, die pleit voor de integratie van geestelijke gezondheid in de eerstelijnszorg op gemeenschapsniveau. Het idee is om de bevolking te bereiken via lokale zorgplatforms in plaats van te wachten tot ze naar een ziekenhuis dat uren ver weg is, komen.
Stigmatisering van psychische stoornissen: wat psychologen concreet veranderen
Geestelijke gezondheidsproblemen worden in Madagascar nog steeds omringd door veel misvattingen. Een deel van de mensen in crisis wordt nog steeds beschouwd als slachtoffers van hekserij, wat de zorg vertraagt of verhindert.
Het werk van destigmatisering gebeurt niet via abstracte campagnes. Het gebeurt door de regelmatige aanwezigheid van een psycholoog in een buurt, een gezondheidscentrum, een school. Wanneer de bewoners zien dat een professional patiënten ontvangt en dat deze patiënten beter worden, verandert de perceptie geleidelijk.
De Nationale Orde van Psychologen van Madagascar speelt een rol in de structurering van het beroep. Het bestaan ervan maakt het mogelijk om opgeleide praktijken te onderscheiden van mensen die zich psycholoog noemen zonder diploma, een reëel probleem in een land waar de regulering nog in ontwikkeling is.
- De klinisch psycholoog zorgt voor individuele consultaties en therapeutische follow-up
- De arbeidspsycholoog werkt in bedrijven aan psychosociale risico’s en professionele begeleiding
- De schoolpsycholoog werkt aan de ontwikkeling van leerlingen en het herkennen van leerproblemen gerelateerd aan emotionele stoornissen
Elke specialiteit beantwoordt aan een specifieke behoefte. Psychologische consultatie is geen luxe maar een instrument voor publieke gezondheid, des te noodzakelijker in een context waar psychiaters te weinig zijn om het grondgebied te dekken.
Het eerste nationale congres over psychologie, georganiseerd in Madagascar, markeerde een stap in de institutionele erkenning van de discipline. Er ligt nog een lange weg te gaan: meer psychologen opleiden, hen buiten de hoofdstad inzetten, en financiering voor posities in de eerstelijnszorg. Alleen onder deze voorwaarden zal geestelijk welzijn niet langer een secundair onderwerp zijn in het Malagassische gezondheidssysteem.
